علي محمد ميرجليلى
48
وافي ( مبانى و روشهاى فقه الحديثى در آن ) ( فارسى )
« اصفى » حقايق قرآنى را بر اساس اصول فطرت و فلسفهء عالى موافق با قوانين طبيعت ، و عرفان صحيح موافق با فطرت و عقل تبيين كرده است . در كتاب « المحجّة البيضاء » كه به عنوان تهذيب « احياء العلوم » از غزالى تأليف كرده ، بسيارى از روايات اهل بيت عليهم السلام را در زمينهء علم اخلاق و روانشناسى و امور تربيتى ، به سبكى بسيار ساده و روشن نقل كرده است . فيض در هر بحث ، اول عقايد غزالى را تشريح مىكند ، سپس با استناد به قرآن و سنّت به نقد آن مىپردازد . او نه تنها در اين كتاب ، بلكه در تمام تأليفات خود نظريات خود را با استفاده از قرآن و سنّت تبيين مىكند . اگر در فهم آيات قرآنى و روايات مقايسهاى بين وى و غزالى به عمل آيد ، برترى فيض آشكار مىگردد ، با آنكه [ باكمال تأسف ] فيض تنها در جامعهء شيعى شناخته شده است و غزالى شهرت جهانى دارد و چنانچه پرچمهايى كه در جهان در اطراف غزالى به اهتزاز در آمده است در كنار فيض به حركت در مىآمد ، نبوغ و برجستگى فيض آشكار مىگشت و محققين غرب به عظمت علمى فيض پى مىبردند و به آراء با ارزش و افكار برحقّ وى در زمينهء اخلاق ، تربيت و روانشناسى كه در دو تفسير خود به جاى نهاده است توجه مىكردند . « 1 » ملّا صدرا كه شناخت كامل از شاگرد و داماد خود ملّا محسن كاشانى داشته است ، وى را به لقب « فيض » مفتخر ساخته ؛ همچنان كه داماد ديگر خود ، مرحوم ملّا عبدالرزاق لاهيجى ( صاحب شوارق الالهام و . . . ) را « فيّاض » ناميده است . « 2 »
--> ( 1 ) . مقدّمه بر المحجة البيضاء ، ج 1 ، ص 24 ، به نقل از طبقات المفسرين . ( 2 ) . قصص العلماء ، ص 323 ؛ روضات الجنات ، ج 6 ، ص 100 ؛ الذريعه ، ج 9 ، ص 852 و 853 . مرحوم لاهيجى خطاب به ملاصدرا به اين دو لقب اشاره مىكند آنجا كه مىگويد : فيض كاشى را به فيّاض اركنى احسان رواست * زانكه او هم از كمربندان پيمان شماست ( صفويه از ظهور تا زوال ، ص 323 . )